header

vrijdag, 07 juni 2019 09:35

Erosie-aanpak combineert natuur, recreatie en cultuur

De Friese IJsselmeerkust heeft te lijden onder erosie. Binnenkort starten vijf projecten om de afkalving een halt toe te roepen en de natuur te versterken. ‘Natuurlijke peilpolders’ en een ‘stormbroedkering’ zijn elementen uit de integrale aanpak.

De afgelopen decennia is flinke schade ontstaan aan de Friese IJsselmeerkust door het onnatuurlijke waterpeil in het IJsselmeer. In de zomer staat het water hoog en in de winter laag. Met als gevolg dat de kust is afgebrokkeld en verzand. Met het nieuwe peilbesluit mag het waterpeil nog meer fluctueren en de verwachting is dat dit niet ten goede komt aan de kustlijn. Daarnaast nam de ecologische kwaliteit af van het watersysteem en de buitendijkse natuurgebieden. Redenen genoeg om te investeren in robuuste maatregelen. In vijf Friese kustversterkingsprojecten krijgen regionale koppelkansen op het gebied van natuur, economie en cultuurhistorie een plek.
In februari 2019 tekende minister Van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat) samen met Friese overheden een bestuursovereenkomst voor een miljoeneninvestering die verdere afslag van de kust moet voorkomen. Een samenwerkingsverband van het rijk, provincie Fryslân, de gemeenten Fryske Marren en Súdwest-Fryslân, Wetterskip Fryslân en It Fryske Gea steekt samen bijna 17 miljoen euro in vijf Friese kustversterkingsprojecten. Ook Vogelbescherming Nederland levert hierin een financiële bijdrage. Wat was de aanleiding voor deze miljoeneninvestering?

Erosie en verzanding
De drijvende kracht achter de erosie- en verzandingseffecten op de Friese IJsselmeerkust is de energie van wind en golven, die het zand noordwaarts stuurt aan de westkust en oostwaarts aan de zuidkust. Bij storm treedt op grotere schaal erosie op langs de oevers. Natuurlijk herstel blijft vaak uit. De afbrokkeling vindt niet gelijkmatig plaats langs de kust. Nabij Makkum en Lemmer vindt bijvoorbeeld ook sedimentatie plaats met als gevolg verzanding. Dat geldt ook voor plaatsen waar nu al zandbanken voor de oever liggen, die verzanding van de achterliggende recreatiestranden veroorzaken.
De belangrijkste knelpunten zijn erosie, het verspoelen van zandbanken en eilanden voor de kust en verzanding. Bijvoorbeeld bij natuurgebied de Workumerwaard erodeert de waterlijnoever, terwijl het nabij gelegen recreatiestrand (It Soal) en de vaargeul naar Workum juist last hebben van bovenmatige en onregelmatige verzanding (zeker bij stormachtig weer). Diverse recreatiestrandjes, onder andere bij Badpaviljoen Hindeloopen, It Mirnser Klif en Hege Gerzen, zijn de afgelopen jaren nagenoeg verdwenen.

Afnemende ecologische kwaliteit
De erosie vormt een groot knelpunt voor grote aantallen broedvogels. Nesten overstromen, eieren spoelen weg en veel jonge vogels verdrinken. Vooral op de Workumerwaard zal het risico op overspoelen van nesten van beschermde grondbroedende vogels toenemen. Daarnaast is de ecologische kwaliteit van het watersysteem verder afgenomen met gevolgen voor de buitendijkse natuurgebieden. Door het gehanteerde tegennatuurlijke peilregime verdwijnen vitaal waterriet en slikkige randen en geulen langs de IJsselmeerkust. Buitendijkse rietlanden zijn vrijwel overal te droog voor de kenmerkende ‘natte’ moerasfauna en fungeren niet als paai- en opgroeigebied voor vissen.

Oplossingsprincipes
Voor de erosie- en sedimentatieproblematiek zijn oplossingen uitgewerkt vanuit twee invalshoeken. De eerste is gericht op het robuust aanbrengen van zand bij bijvoorbeeld natuurlijke pioniers- en recreatiestranden, bijvoorbeeld in de vorm van kleine zandmotoren (zandbuffers) of eilanden, dicht bij de kust. Eén grote zandmotor op bijvoorbeeld het Vrouwenzand zou slechts over enkele decennia deels ten goede komen aan de oevers. Een traag proces dat niet opweegt tegen de trend van lokale oevererosie. Dat blijkt uit zandstromingsmodellen van Deltares.
De tweede lijn bevat maatregelen die zand vasthouden, zoals een ‘offshore breakwater’ of zandstroomonderbrekende strekdammen of eilanden.

Stormbroedkering
Om de ecologische kwaliteit van het watersysteem verder te verbeteren, zijn in meerdere buitendijkse natuurgebieden op diverse plekken ‘natuurlijke peilpolders’ toegepast, al dan niet gecombineerd met slenken, meer fijnmazige watergangenpatronen (‘haarvaten’) en vispassages. Andere oplossingen zijn de inzet van een zogenaamde ‘stormbroedkering’ (af te sluiten bij storm, peilbeheer beïnvloedbaar) in de Workumerwaard en hoogwatervluchtplaatsen.

Koppelkansen
In 2017 hebben inwoners, ondernemers en belangenverenigingen in drie schetssessies hun kansen en gewenste maatregelen langs de Friese IJsselmeerkust op tafel gelegd. Het samenwerkingsverband van overheden, ondersteund door ingenieursadviesbureau Sweco, toetste in diverse sectorale en integrale werkgroepen deze ideeën en opgaven op haalbaarheid en integreerde ze waar mogelijk met kustversterkingsmaatregelen. Dat leidde tot acht integrale maatregelpakketten langs de gehele kust.
De stuurgroep van het samenwerkingsverband heeft een advies gegeven aan de minister om te investeren in vijf deelgebieden waar samenwerking, integratie en synergie het meest tot zijn recht kwamen. Zij heeft hier een voorkeursbeslissing op genomen. De komende periode gaan de betrokken partijen de plannen verder uitwerken en als planbesluit voorleggen aan de minister. Daarna start de uitvoering van projecten bij Workum, Hindeloopen, Laaksum-Mokkebank, Gaasterland en in het gebied Lemmer-Tacozijl. Totaal is hier 16,9 miljoen euro mee gemoeid.

Workum als voorbeeld
De gebundelde investeringen in Workum zijn het beste voorbeeld van een kansrijke integrale combinatie van erosie-aanpak en de invulling van koppelkansen op het gebied van economie (toerisme en recreatie), cultuurhistorie en ecologie. In de Workumerwaard gaat herstel plaatsvinden van de oude kustlijn met pioniersstranden en zandeilanden, gecombineerd met het opwerpen van een extra beschermingswal met ’stormbroedkering’ waar achter een beschermd gebied ontstaat. Dit gebied fungeert in stormachtige periodes als hoogwatervluchtplaats voor vogels. De hiervoor benodigde werkzaamheden worden gecombineerd met verbetering van het strand van recreatiegebied It Soal en de vaargeul naar Workum. Hier zal een nieuwe strekdam de betrouwbaarheid van de vaargeul – en daarmee de bereikbaarheid van Workum – vergroten en het strand beter vasthouden, terwijl een herprofilering van het strand de gebruikswaarde zal vergroten. Nu zorgt vooral stormachtig weer voor onregelmatige erosie en verzanding van vaargeul en strand.
De verlenging van de bestaande zuidelijke strekdam langs de vaargeul naar Workum leidt tot extra zandaanwas in het noordelijk deel van het natuurgebied Stoenckherne, een buffer voor de achterliggende slikplaten en rietgebieden. De aanpak in dit gebied is verder gericht op het vitaal maken van het riet, het creëren van slikranden en het realiseren van een ’natuurlijke peilpolder’. In dit gebied kan beheerder Staatsbosbeheer sturen op het oorspronkelijke natuurlijke waterpeil, een oplossing waarmee negatieve effecten van het huidige omgekeerde peil van het IJsselmeer worden tegengegaan. En dat levert een relevante bijdrage aan de ecologische kwaliteit van het watersysteem van het IJsselmeer.
De belevings- en gebruikswaarde van het totale gebied zal toenemen. Een mooie aanleiding om de twee bijzondere plekken in en bij de Workumerwaard (kijkplateau ’Hokje Bakker’ en de kijkheuvel bij It Soal) ook te versterken. Zij bieden natuurliefhebbers en bezoekers al fantastisch uitzicht op de natte delen van de waard. De twee plekken worden verrijkt met historische verhalen over de ontstaansgeschiedenis. Hokje Bakker wordt naar verwachting een hotspot voor vogelkijkers en natuurgerichte recreanten, onder andere door het toevoegen van natuurbelevingsvoorzieningen als webcambeelden.

Op naar de uitvoering
Het komend jaar gaan de samenwerkende partijen aan de slag met de vijf projecten, waarbij ook lokale partijen meedenken in de concrete invulling. Vanaf 2020 zal dit zichtbaar zijn met de eerste uitvoeringsactiviteiten. De verwachting is dat in 2023 is de Friese IJsselmeerkust op deze vijf plekken versterkt en verfraaid is.

Jan Bouwman is procesmanager bij ingenieursadviesbureau Sweco; Dirk-Jan Lepstra is projectmanager voor dit project bij de Provincie Fryslân.

Laat een reactie achter

Zorg ervoor dat u de verplichte (*) velden invult waar dit is aangegeven. HTML code is niet toegestaan.

Zoeken

Direct met ons in contact?

Adverteren in ons blad of op de website? 
Neem contact op met Frank van Gils
tel.: 06-53 88 82 66
e-mail: f.gils@bdu.nl

Een artikelidee voor de redactie?
Neem contact op met Teus Molenaar
tel.: 06-51578447
e-mail: tmlandenwater@gmail.com 

Advertenties