header

maandag, 09 september 2019 08:44

Geef de Waddenzee de ruimte

Hoeveel de zeespiegel gaat stijgen, is onzeker. Maar dat het water rijst, is zeker. Verkorting van de kustlijn door zeegaten af te sluiten, is niet de enige oplossing. Aansluiting op natuurlijke landschapsvormende processen en meer ruimte geven aan de Waddenzee is duurzamer.

De Waddenzee, zoals we die nu kennen, is een overblijfsel van een uitgestrekt intergetijdegebied dat na de laatste ijstijd is gevormd. Door de bouw van terpen of wierden pasten de eerste bewoners zich aan de dynamische omstandigheden aan. Regelmatige overstroming van de kwelders en zomerpolders zorgden er voor dat het gebied door sedimentatie meegroeide met de zee en door toevoer van mineralen vruchtbaar bleef. Door de aanleg van dijken stopte de natuurlijke aanslibbing en drainage veroorzaakte zelfs bodemdaling. Nog steeds kun je in het noordelijk kustgebied zien dat de ingepolderde delen van de Waddenzee lager liggen dan het huidige buitendijkse gebied.
De oudste polders hebben de laagste ligging. Slecht dijkonderhoud maakte die polders vatbaar voor aanvallen van de zee en tijdens stormvloeden werden grote delen weggeslagen. Door landaanwinningswerken, de aanleg van de Afsluitdijk, de inpoldering van het Lauwersmeer en de aanleg van de meters hoge deltadijken kreeg de Waddenzee uiteindelijk haar vorm.

Totale inpoldering
Hoewel Leeghwater al in de zeventiende eeuw de eerste plannen maakte voor totale inpoldering en in latere eeuwen vele andere plannen volgden, is het daar gelukkig nooit van gekomen. Onder invloed van de pas opgerichte Waddenvereniging onderkende de Nederlandse samenleving in de jaren zeventig van de vorige eeuw de universele natuurwaarden van de Waddenzee. In 2009 schreef Unesco de internationale Waddenzee zelfs bij op de lijst natuurlijke werelderfgoedgebieden.
Onder invloed van dynamische geomorfologische processen heeft zich een uniek ecosysteem ontwikkeld. Als voedselgebied is het voortbestaan van de Waddenzee voor miljoenen trekvogels cruciaal. De afgelopen decennia is ook duidelijk geworden dat de Waddenzee een aanzienlijke economische waarde vertegenwoordigt. Het Wereldnatuurfonds becijfert de economische waarde op 2 miljard dollar per jaar. Vooral de voedselproductie (visserij) en recreatie zijn waardevolle ecosysteemdiensten. De functie die de eilanden, de wadplaten en de kwelders hebben als buffer tegen de aanvallen van de zee wordt berekend op zo’n 200 miljoen dollar per jaar.

Verdedigingslinie
De eerste verdedigingslinie tegen de steeds maar stijgende Noordzee wordt gevormd door de Waddeneilanden, vijf bewoonde en twee onbewoonde, gevormd uit de lang gerekte strandwal die na de laatste ijstijd was ontstaan. De kust van de Waddeneilanden wordt voor een groot deel dynamisch beheerd. Dat betekent dat natuurlijke processen van wind, golven en stroming de ruimte krijgen om zand te verplaatsen en duinen niet langer actief worden beheerd. Rijkswaterstaat plant geen helmgras om zand vast te houden en afslag van duinen door storm wordt niet gerepareerd. Wind en golven voeren zand aan uit zee zodat de kust zich natuurlijk kan herstellen.
Onderzoek laat zien dat door dit dynamisch kustbeheer bijvoorbeeld de duinen van Schiermonnikoog breder en sterker zijn geworden. Er moet dan wel voldoende zand beschikbaar zijn. Is dat niet het geval dan wordt zand vanuit diepere delen van de Noordzee gesuppleerd. De sedimentatie van zand en slib in de Waddenzee kan nog steeds de zeespiegelstijging bijhouden. Verschillende organismen dragen er toe bij dat sediment wordt vast gehouden. Algenmatten bestaande uit blauwwieren en kiezelwieren vormen een laag op de wadbodem die het slib vasthouden. Zeegrasvelden dempen de golfwerking, zodat meer slib kan bezinken. Natuurlijke mosselbanken filteren enorme hoeveelheden zand en slib uit het water en leggen dat in de vorm van pseudofaeces vast. Ook in verband met de klimaatbufferfunctie van de Waddenzee is het dus van belang dat deze biobouwers zo goed mogelijk worden beschermd en bodemberoerende activiteiten als de schelpdiervisserij zo veel mogelijk beperkt. Er zijn voorspellingen dat mogelijk na 2065 de Waddenzee niet meer op natuurlijke wijze voldoende zand aan de Noordzeekust kan onttrekken en het areaal aan droogvallende platen zal afnemen. Naast het suppleren van zand aan de kust is daarom het actief versterken van het natuurlijke aanslibbingsproces van fijnere fracties van groot belang. Dit moet voorkomen dat op de lange termijn de unieke Waddenzee verandert in een ecologisch oninteressante lagune.

Paradigmaverschuiving
Onze reactie op de mogelijke gevolgen van de klimaatverandering lijkt soms voort te komen uit een paradigma dat gestoeld is op twee millennia ervaring met waterbouwkunde. Zo veel mogelijk met behulp van harde verdedigingswerken de zee buiten houden en alles doen wat mogelijk is om verzilting van de landbouwgronden te voorkomen. Gelukkig begint zich een paradigmaverschuiving af te tekenen.
Zo richt de voorkeursstrategie van het huidige Deltaprogramma Waddengebied zich ‘op het in stand houden van de bufferende werking van eilanden, buitendelta’s en intergetijdengebied. Het zandige systeem van de eilandenkust blijft met zandsuppleties en dynamisch duinbeheer duurzaam in evenwicht met de zeespiegelstijging. Dijkversterkingen dragen waar mogelijk ook bij aan natuur en duurzame vormen van gebruik. Het dubbele dijken concept dat nu wordt toegepast op het traject Eemshaven-Delfzijl is daar een voorbeeld van. Voor de Waddeneilanden hanteert men een integrale strategie met o.a. zandsuppleties, dynamisch kustbeheer (toelaten van verstuiving in de zeereep), kwelderontwikkeling en innovatieve dijkconcepten als bouwstenen. Schorren of kwelders en rietvelden zorgen voor een aanzienlijk lagere golfaanval op de achterliggende dijk. Deze hoeft daarom minder hoog en minder sterk te zijn. Dergelijke natuurlijke oplossingen voor waterveiligheid zullen in de toekomst vaker worden toegepast, omdat effectiviteit en kosten over de levenscyclus gunstiger zijn in vergelijking met traditionele waterbouwkundige constructies. Ook binnen landbouwkringen begint zich heel voorzichtig een paradigmaverschuiving voor te doen. Door zeespiegelstijging, bodemdaling, verdroging en lagere afvoeren van de Rijn in het groeiseizoen kost het steeds meer moeite om de landbouwgronden aan de rand van Friesland, Groningen en noordelijk Noord-Holland zoet te houden. Het idee om deze problematiek op te lossen door de Waddenzee om te vormen tot een zoetwaterbekken is niet realistisch. Langzamerhand begint het besef te groeien dat landbouw in zilte omstandigheden wel eens de toekomst voor die gebieden kan zijn. Een terugkeer naar een vorm van landbouw die onze voorouders op de kwelders bedreven. Uit archeologisch onderzoek op terpen kunnen we afleiden dat zouttolerantie bij vele gewassen aanwezig was. Alleen is door veredeling die eigenschap bij veel variëteiten verloren gegaan. Op Texel en Terschelling vinden tal van experimenten plaats met zilte teelt. Het is een kwestie van tijd voor dat dit grootschalig wordt opgepakt.

Natuurlijke processen
Het beste antwoord tot nu toe op de klimaatverandering en de zeespiegelstijging is het meer ruimte geven aan de natuurlijke processen van Waddenzee en Noordzee. Door verstuiving in de duingebieden op de eilanden toe te staan worden die breder en sterker. Het ongemoeid laten van de wadbodem beschermt de biobouwers en zorgt dat het sediment beter wordt vast gehouden. Vergroting van het kwelderareaal en verruiging van de kweldervegetatie draagt bij aan de waterveiligheid. Het weer toelaten van de zee binnendijks zorgt voor nieuwe aanslibbing en stimuleert een transitie naar zilte landbouw. Met deze adaptieve strategie kunnen we het hoofd bieden aan de gevolgen van de klimaatverandering en het Werelderfgoed Waddenzee ook voor toekomstige generaties behouden.

Hans Revier is lector Mariene Wetlands Studies aan NHL-Stenden Hogeschool en hoofdredacteur van het WADDENmagazine; Ekko Smith is civiel ingenieur, voormalig raadgevend ingenieur ONRI en oud-bestuurder van de Waddenvereniging.

Laat een reactie achter

Zorg ervoor dat u de verplichte (*) velden invult waar dit is aangegeven. HTML code is niet toegestaan.

Zoeken

Direct met ons in contact?

Adverteren in ons blad of op de website? 
Neem contact op met Frank van Gils
tel.: 06-53 88 82 66
e-mail: f.gils@bdu.nl

Een artikelidee voor de redactie?
Neem contact op met Teus Molenaar
tel.: 06-51578447
e-mail: tmlandenwater@gmail.com 

Advertenties