Het fundament van modern stedelijk waterbeheer

Water/Bodem
Kwaliteit 
‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Stichting Rioned heeft in juni 2021 de branchestandaard gemeentelijke watertaken vastgesteld en gepubliceerd. De standaard koppelt activiteiten, kennisgebieden, kennisniveaus, functies en competenties binnen het stedelijk waterbeheer aan elkaar.

Het model geeft aan wat professionals, gemeenten en regionale samenwerkingsverbanden nodig hebben om het gemeentelijk waterbeheer te kunnen uitvoeren of de regie daarover te voeren. In een periode van zeven jaar is de branchestandaard in verschillende ontwikkelstadia bij bijna 150 gemeenten gebruikt en bijgesteld.

Waarom een branchestandaard?

Modern stedelijk waterbeheer

De Branchestandaard gemeentelijke watertaken is een Excel-bestand met verschillende tabbladen met overzichten van activiteiten, kennisgebieden, kennisniveaus, functies en competenties.

“Ons vakgebied wordt steeds breder. Klimaatadaptatie, circulaire economie, gebruik van stadswater en innovaties in systemen vereisen extra kennis”, zegt Rob Hermans, programmamanager bij Stichting Rioned. “Tegelijk stromen veel ervaren mensen uit. Nieuwe krachten hebben vaak weinig specifieke kennis van de gemeentelijke watertaken. De complexiteit van het werk en de druk op medewerkers nemen dus steeds verder toe. Er is minder tijd om specifieke kennis te verwerven, om te leren. Vaak regeert de waan van de dag.”

“Je kunt natuurlijk activiteiten uitbesteden. Maar om goed de regie te kunnen voeren, moet je wel weten waarover je het hebt. Je moet een bepaalde basiskennis hebben, met alleen procesmanagement red je het niet. De branchestandaard helpt de sector ervoor te zorgen dat voldoende kennis en competenties in huis zijn om de gemeentelijke watertaken goed te kunnen (laten) uitvoeren. De standaard geeft inzicht in de uit te voeren activiteiten én de kennis en competenties die daarvoor nodig zijn, gekoppeld aan functies en functieschalen die aansluiten bij het veelgebruikte model HR21.”

De standaard is een Excel-bestand met verschillende tabbladen met overzichten van activiteiten, kennisgebieden, kennisniveaus, functies en competenties.

Activiteiten gemeentelijk waterbeheer

Hermans: “De branchestandaard beschrijft de activiteiten en deelactiviteiten die nodig zijn om de gemeentelijke watertaken uit te voeren. Bijvoorbeeld de activiteit jaarprogramma met als deelactiviteit het uitwerken van planningen voor aanleg, onderzoek en maatregelen. Het model maakt onderscheid tussen activiteiten op beleidsmatig-organiserend niveau (hbo) en uitvoerend niveau (mbo). De uitvoerende activiteiten kan een gemeente in principe volledig uitbesteden. Deze activiteiten hebben we voor de volledigheid wel in de branchestandaard opgenomen, maar niet verder uitgewerkt.”

“Voor de beleidsmatig-organiserende activiteiten hebben we twaalf hoofdkennisgebieden uitgewerkt, zoals waterhuishouding en hydraulisch functioneren”, gaat Hermans verder. “Aanvullend onderscheidt het model per hoofdkennisgebied enkele deelkennisgebieden, in totaal zijn er 55 deelkennisgebieden. Bij waterhuishouding is bijvoorbeeld een deelkennisgebied: globale hydrologie van stad en land, inclusief kenmerken van belangrijkste (grond)watersystemen en hun onderlinge interactie.”

Kennisniveaus

Waterbeheer

Wateroverlast kan tot spontaan plezier leiden.

Naast de kennisgebieden definieert de standaard drie kennisniveaus: basis, zelfstandig en specialist. Hermans: “Uitgangspunt is dat iedere professional een bepaalde basiskennis van alle kennisgebieden heeft. De inhoud is vergelijkbaar met de Basisopleiding Riolering van Wateropleidingen. Deze basiskennis is nodig om te weten wat het stedelijk waterbeheer inhoudt en verbanden te kunnen leggen. Ook is deze basiskennis voldoende om namens een gemeente of samenwerkingsverband de regie over uitbesteed werk te kunnen voeren. Veel van de nieuwe instromers in de sector hebben deze kennis nu (nog) niet.”

“Om zelfstandig activiteiten te kunnen uitvoeren, is op een of meerdere kennisgebieden extra kennis op niveau zelfstandig nodig. En om complexe situaties en vraagstukken aan te kunnen en alternatieve of vernieuwende oplossingen te kunnen bedenken, is specialistische kennis nodig. Voor beide niveaus geeft de branchestandaard per (deel)kennisgebied aan om welke kennis het dan gaat.”

Competenties en functieschalen

Behalve kennis hebben professionals ook competenties nodig. De competenties in de branchestandaard sluiten aan bij het HR21-model dat de meeste gemeenten gebruiken om hun functiebeschrijvingen vast te leggen. Hermans: “De branchestandaard onderscheidt vier functies die in essentie de uitvoering van het totale stedelijk waterbeheer omvatten: beleidsmedewerker, beheerder, gegevensbeheerder en ontwerper. Aan elke functie zijn rollen, competenties en functieschalen gekoppeld volgens de systematiek van HR21. Zo is de functie beheerder binnen HR21 gekwalificeerd als: medewerker toezicht of medewerker ontwerp en voorbereiding. De keuze hangt af van de taakverdeling, die binnen de gemeente kan verschillen maar ook per persoon. Als gemeenten HR21 gebruiken, is bij vacatures eenvoudig te bepalen welke functie(s) van toepassing is (zijn).”

Professionals kunnen de standaard gebruiken voor zelfstudie. “De standaard geeft aan wat voor hun functie of rol aan kennis nodig is. Die kennis is beschikbaar in de digitale Kennisbank stedelijk water van Stichting Rioned, die is ontsloten volgens de systematiek van de branchestandaard”, zegt Hermans. “Hierin kunnen professionals kennis op hoofdgebied en niveau selecteren en opslaan in hun account of als pdf. Nu is alleen nog een selectie op hoofdkennisgebied mogelijk, maar vanaf 2023 ook op deelkennisgebied.”

Organisatieversterking

Onder begeleiding van een Rioned-adviseur kunnen gemeenten en samenwerkingsverbanden de kwetsbaarheid van hun organisatie in beeld brengen. In dit traject krijgen medewerkers via de kennisscan (een meerkeuzetoets) inzicht in hun kennis en brengen ze in workshops hun competenties in beeld. De adviseur leidt alles in goede banen. “De kennisscan dient hierbij niet als beoordeling maar als hulpmiddel voor de gesprekken”, zegt Hermans. “De adviseur geeft vervolgens aan op welke punten de kennis moet worden versterkt, hoe gaten kunnen worden opgevuld en welke competenties beter benut of ontwikkeld kunnen worden. Een intensief traject dat leidt tot concrete aanbevelingen om het werk te verbeteren. Aanvullend kan ook worden bekeken of de formatie kwantitatief op orde is. Daarmee is de branchestandaard de basis voor personeelszorg en kennisontsluiting, én een belangrijke bouwsteen voor het gemeentelijk formatieplan.”

Concrete resultaten 

“De afgelopen jaren hebben al bijna 150 gemeenten een organisatiescan met de branchestandaard doorlopen”, zegt Hermans. “Elke gemeente heeft inzicht gekregen in wat ze aan kennis en competenties in huis hebben, wat er nog ontbreekt en hoe ze gaten kunnen opvullen. In de ene gemeente hebben mensen bijvoorbeeld een cursus op maat gekregen, in de andere is een extra medewerker met bepaalde kennis aangesteld. Binnen samenwerkingsverbanden wordt duidelijk hoe gemeenten elkaar kunnen helpen, zodat niet iedereen zelf het wiel hoeft uit te vinden of iemand hoeft aan te trekken. Dat is natuurlijk een enorme winst.” Nederland telt anno 2021 352 gemeenten; er is dus nog wel wat werk te verrichten.

Na de zomer start de eerste herhalingsanalyse van een samenwerkingsregio die enkele jaren geleden de organisatiescan met de branchestandaard (toen nog in concept) heeft gedaan. “Dat is een goede test”, zegt Hermans. “Zitten ze nog op de goede weg? Hebben de adviezen en oplossingsrichtingen geholpen? Zijn er nieuwe knelpunten ontstaan? En werkt de branchestandaard ook goed in dit proces? Net als de sector blijft de branchestandaard natuurlijk ook in beweging. Dankzij de standaard is duidelijk geworden welke kennis nog ontbreekt in onze digitale kennisbank, die is opgebouwd vanuit de oude Leidraad riolering. In 2022 gaan we deze gaten opvullen, in elk geval op basisniveau. En met Wateropleidingen bekijken we welke vervolgopleidingen op de Basisopleiding Riolering mogelijk zijn. In feite vormt de branchestandaard het fundament van modern stedelijk waterbeheer.”

Rob Hermans is programmamanager bij Stichting Rioned; Karlijn Kunst is tekstschrijver bij LijnTekst.

Dit artikel is afgelopen maand gepubliceerd in Land+Water 9-2021. Nog geen abonnee? Klik hier!